Karadeniz’in Kayalıklarında Saklı Tarih

Trabzon’un Maçka ilçesinde, Altındere Vadisi’ne hâkim sarp kayalıkların üzerinde bulunan Sümela Manastırı, yüzyıllardır Karadeniz’in en dikkat çekici tarihî yapılarından biri olarak varlığını sürdürüyor.

Vadinin yaklaşık 300 metre üzerinde yer alan manastır; kaya kilisesi, şapeller, öğrenci odaları, misafirhane, mutfak, kütüphane ve kutsal ayazma gibi çok sayıda bölümden oluşan geniş bir yapı topluluğuna sahip.

Sümela’nın kuruluşuyla ilgili bilgiler ise tarih ile rivayetlerin iç içe geçtiği bir geçmişe sahip. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında, manastırın I. Theodosius döneminde Atina’dan gelen Barnabas ve Sophranios adlı iki rahip tarafından kurulduğunun rivayet edildiği belirtiliyor. Ancak bu kuruluş anlatısının kesin tarihsel kanıta dayandığı söylenmiyor. Manastırın bugünkü yapı topluluğunun özellikle 13. yüzyıldan itibaren geliştiği biliniyor.

Manastırın tarihindeki en dikkat çekici dönemlerden biri Trabzon Komnenosları zamanıdır. III. Alexios döneminde Sümela’nın önemi arttı ve manastıra çeşitli gelir ve imtiyazlar sağlayan fermanlar verildi. Osmanlı döneminde de manastırın bazı hakları korunarak faaliyetlerini sürdürmesine izin verildi.

Sümela’yı bugün daha da dikkat çekici hale getiren unsurlardan biri ise restorasyon çalışmaları sırasında ortaya çıkarılan bölümler. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müze bilgilerinde, gizli bir geçitle ulaşılan bir şapelin yanı sıra “Çile Odası” ve gözetleme amacı taşıdığı belirtilen bir şapelin ortaya çıkarıldığı aktarılıyor. Söz konusu şapelde “Cennet ve Cehennem” ile “Ölüm ve Yaşam” tasvirlerinin bulunduğu freskler de tespit edildi.

Manastırın duvarlarını süsleyen freskler de yapının tarihî değerini artırıyor. Kaya kilisesi ve ona bitişik şapelde farklı dönemlere ait freskler bulunuyor; bazı freskler 18. yüzyılın başlarına tarihleniyor.

1916-1918 yılları arasındaki Rus işgali sırasında manastıra el konuldu. 1923 yılından sonra ise tamamen boşaltıldı. Günümüzde Sümela Manastırı, tarihî ve mimari özellikleriyle ziyaretçilerini ağırlamaya devam ediyor ve UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alıyor.

Karadeniz’in sarp kayalıklarına adeta tutunmuş görüntüsüyle Sümela Manastırı, yalnızca etkileyici manzarasıyla değil, yüzyıllar boyunca geçirdiği değişimler ve restorasyonlarda ortaya çıkarılan bölümleriyle de Trabzon’un en önemli tarihî miraslarından biri olmayı sürdürüyor.